مقدمه : جنس Ribes از تیره انگور فرنگی Grossulariaceae می باشد که در گذشته در تیره saxifragaceae بوده است .
این جنس در ایران دارای چهار گونه شناخته شده به شرح زیر می باشد : انگور فرنگی Ribes uva.
– crispa L .
قره غات Ribes orientale Desf .
انگورفرنگی قرمز L.
Ribes rubrum انگور فرنگی سیاه Ribes nigrum L.
گالش انگور تیره گل Ribes melananthum Boiss & hohen از بین این گونه ها تنها گونه Ribes melananthum Boiss & hohen .
انحصاری ایران است و گونه های دیگر علاوه بر ایران در کشورهای اروپایی ، ارمنستان ، طالش ، قفقاز ، آناتولی ، شمال آفریقا و سیبری نیز پراکندگی دارند ( مظفریان ، و ، ۱۳٧۵) .
انگور فرنگی نام علمی : Ribes uva.
- crispa L .
syn: Ribes grossularia L.
, R .
reclinatum , R .
caucusicum Adam ex Roemer& schultes نام انگلیسی : Catberry , European gooseberry , wild gooseberry, common gooseberry نام آلمانی : Stachelbeeren , Gemein stachelbeer Stachelbeer- ribsel نام ایتالیایی : Grossularia rossa , Uva spina , Grossularia giardini نام فرانسه : Agrassol , G.
a manqueriaux , G.
des haies , Grosellier epineux اسامی بومی محلی ایرانی : به زبان ترکی فرنگ اوزومی ، در رودسر ( دیو انگوری ) ، در مازندران در نور و کجور ( گالش انگور و گالش انگورک ) ، ریپ زوبروم می گویند .
نام عربی : ریباس مشخصات گیاهشناسی : گیاهی به فرم درختچه به ارتفاع ۱۶٠-۱۵٠سانتیمتر یا بیشتر (مظفریان ، و ، ۱۳٨۳ ) .
خاردار با خارهای کم و بیش سه قسمتی و انشعابات گره دار می باشد .
دارای برگهایی منقسم به لوبهای عمیق دندانه دار ، ۵-۳ لوبه ، با قاعده ای گرد و کم و بیش قلبی شکل ، حاشیه آنها دارای دندانه های کند (ثابتی ، ح ) .
پشت و روی برگها کرکدار یا سطح فوقانی تقریباُ بدون کرک و صاف به ابعاد ۴ ۴ سانتیمتر می باشد .
دمبرگ تقریبا هم اندازه پهنک یا کمی بلند تر .
گلها کوچک به صورت ۳-۱ تایی ، به رنگ متمایل به سبز یا به ندرت ارغوانی ، دارای دمگلی با برگه ای پهن و کرکدار ، لوله کاسه گل استکانی و سبز رنگ ، با دندانه هایی به طول ۶-۳ و عرض ۲-۱ میلیمتر ، گلبرگها واژ تخم مرغی ، کوتاهتر از کاسبرگها ، خامه آن با کرکهای بلند و جدا می باشد (مظفریان ، و ، ۱۳٨۳) .
گلها نوش فراوان تولید می کنند و زنبور عسل به گلهای این گیاه علاقه فراوان نشان می دهد (زرگری ، ع ، ۱۳۶٧) .
دارای میوه سته به بزرگی یک نخود (زرگری ، ع ، ۱۳۶٧) .
میوه به رنگ سبز مغز پسته ای و گاهی ارغوانی رنگ ، با سطحی صاف و کرکدار است (ثابتی ، ح ) .
در انواع پرورش یافته میوه آن به ۵/۳- ۵/۴سانتیمتر است .
همچنین وزن میوه در نژادهای وحشی ۴ گرم و در انواع پرورش یافته ۳۳ گرم می رسد .
تکثیر این درختچه از طریق قلمه معمول می باشد (میرحیدر ، ح ، ۱۳٧۳) .
قسمت مورد استفاده : میوه این گیاه که دارای طعم شیرین و کمی ترش و مطبوع است مورد استفاده قرار می گیرد ( رجحان ، م ، ۱۳٨٠) .
همچنین در برخی مناطق از برگهای آن نیز استفاده می شو د (۱۲) .
پراکنش جغرافیایی در ایران : انگور فرنگی در نواحی شمالی ، مناطق مختلف البرز ، مازندران : در مرزهای فوقانی جنگل و نقاط مرتفع جنگل های نور و کجور در ارتفاعات ۲۴٠٠ متر ، دره چالوس ، رودسر (زرگری ، ع ، ۱۳۶٧) .
در گردنه کدوک ، دره تالار ، سیاه بیشه ، تهران : در شمال کرج در ۲٠٠٠ متری پراکندگی دارد (مظفریان ، و ، ۱۳٨۳).
پراکنش جهانی : پراکندگی آن به صورتی است که در سراسر اروپا ، نواحی هیمالیا ، وسعت پهناوری ازآسیا ، شمال افریقا ، قفقاز ، تالش ، سیبری تا منچوری رویش دارد (مظفریان ، و ، ۱۳٨۳) .
ترکیبات شیمیایی : میوه انگور فرنگی حاوی ٨۴ تا ٩٢ درصد آب ، مقداری قند شامل حدود ۶تا ٨ درصد دکستروز ولولز ، ۴۲/۱درصد اسیدهای آزاد آلی بویژه اسید سیتریک ، اسید وینیک ، اسید مالیک ( قبل از رسیدن نیز دارای اسید سوکسینیک ) ، صمغ ، تانن ، ۵۲/۳درصد سلولز (زرگری ، ع ، ۱۳۶٧) ، مواد آلبومینوئیدی ، ویتامین های B , A و C یافت می شود .
در دانه درون میوه مقادیری لعاب وجود دارد .
در برگهای تازه این گیاه وجود اسید سیانیدریک ( HCN ) گزارش شده است (میرحیدر ، ح ، ۱۳٧۳) .
از تجزیه ۱٠٠ گرم میوه انگور فرنگی مواد زیر به دست آمده است : آب ( ٨۴ تا ٩٠ گرم) قندها ( از نوع دکستروز و لولز ۶ تا ٨ گرم ) مواد آلبومینوئیدی ( ۵٧/٠درصد ) اسید های آلی (۴۲/۱گرم ) سلولز ( ۵۲/۳گرم ) سدیم ۳ میلی گرم ، منیزیم ۱۴میلی گرم ، فسفر ۳٠ میل گرم ، کلر ۱٠میلی گرم ، پتاسیم ۲٨٠میلی گرم ، کلسیم ۲٨ میلی گرم ، منگنز ۳٠/٠میلی گرم ، آهن ٨/٠میلی گرم ، مس ۱۳/٠میلی گرم ، روی ۲/٠میلی گرم ، ید ٠٠۱۵/٠میلی گرم (رجحان ، م ، ۱۳٨٠) .
خواص درمانی : میوه انگور فرنگی به علت دارا بودن موسیلاژ و لعابی که در دانه ها آن است اثر ملین دارد (رجحان ، م ، ۱۳٨٠) .
تقویت کننده حرکات دودی شکل روده و نرم کننده است از این نظر برای رفع یبوست مفید می باشد به علاوه اثر درمانی در رفع حالات التهابی دستگاه هضم و دفع ادرار دارد .
مصرف میوه آن دارای اثر مدر ، مفرح ، خنک کننده است بویژه اگر قبل از رسیدن کامل به صورت نارس مصرف شود (زرگری ، ع ، ۱۳۶٧) .
بررسی ها نشان داده است که میوه انگور فرنگی اثر ضد احتقان کبدی یا ضد پرخونی کبد دارد (رجحان ، م ، ۱۳٨٠) .
و مصرف آن موجب می شود که از تراکم خون در این عضو کاسته شود (زرگری ، ع ، ۱۳۶٧) .
مصرف دم کرده ۵٠گرم میوه خشک آن در یک لیتر آب سه نوبت در روز به میزان یک فنجان سبب افزایش ادرار می شود لذا برای برطرف کردن سنگ کلیه ، ورم شصت پا یا نقرس و همچنین رماتیسم مفید می باشد .
نوشیدن آب میوه آن مخلوط با قند به صورت شربت عطشی که در اثر تب بوجود آمده باشد را تسکین می دهد .
اگر دانه های آن را بدون هسته صبح ناشتا همراه با شکر مصرف کنید سبب افزایش آب دهان ، اشتها و اسید معده شده و برای درمان بیماری های جهاز هاضمه مفید می باشد .
مصرف جوشانده ۳٠ گرم از آن با همین مقدار ریشه شیرین بیان پوست کنده و نیم کوب شده اسید اوریک را حل می کند (حاجی اشرفی ، ا ، ۱۳٨۲) .
برگها پیش از این به عنوان دفع کننده سنگ مثانه و خیلی سالم و بی خطر مطرح شده بودند .
همچنین مصرف دم کرده آن قبل از قاعدگی از مقوی و نیرو دهنده های مفید برای دختران در حال رشد خواهد بود .
مقدار تجویز از دارو : از دم کرده از یک قسمت از برگهای خشک آن در یک پیمانه آب ، به میزان یک فنجان سه بار در روز استفاده می شود .
شیره میوه آن درمان کننده تمامی آماس یا التهاب ها بیان شده است .
میوه های سبز آن دارای اسید کمتری است و اصلاح کننده فساد پذیری غذا ، همانند ماهی ، گوشت غاز می باشد .
ژله آن که از میوه های قرمز به دست می آید برای افراد بی حرکت ، دارای طبع دموی ، صفراوی با ارزش می باشد (۱۲) .
از میوه انگور فرنگی به علت مطبوع بودن نوعی ژله ، مربا ، کمپوت ، کنسرو ، شراب و سرکه تهیه می شود ( زرگری ، ع ، ۱۳۶٧) .
عوارض جانبی : مصرف مقدار زیاد میوه انگور فرنگی مضر می باشد و اختلالاتی را در بدن بوجود می آورد (میرحیدر ، ح ، ۱۳٧) .
قره غات نام علمی : Ribes orientale Desf.
نام انگلیسی : Oriental currant مشخصات گیاهشناسی : قره غات درختچه ای بدون خار و دوپایه است (ثابتی ، ح ) .
تا اتفاع ۲ متر رشد می کند .
دارای برگهای گرد و قلوه ای شکل با قاعده ای کم و بیش قلبی متشکل از ۵-۳ لوب به طول ۵/٤ سانتیمتر و عرض ۵/۵ سانتیمتر می باشد .
پشت برگها دارای کرکهای مخملی و روی آن نیز کرکهای غده ای است .
گلها به رنگ زرد و یا بی رنگ با کاسبرگهای واژ تخم مرغی ، گلبرگها اسپاتولی و بادبزنی شکل (ثابتی ، ح ) .
زمان گلدهی این گیاه نیمه دوم بهار در اردیبهشت ماه می باشد ( ٧) .
میوه قره غات سته سرخ رنگ است که زمان رسیدن آن در تابستان است (ثابتی ، ح ) .
خواص درمانی : میوه آن دارای اثر درمان کننده بیماری های قلبی ، پایین آورنده فشار خون ، مسهل ، لینت آور و همچنین غنی از رنگیزه های آنتوسیانین می باشد .
کاربرد و موارد مصرف : در اروپا از میوه خام یا پخته آن به عنوان خوراکی مصرف می شود و در کلوچه ، مربا ، ژله ها و در فرانسه در ترکیبات انواع کرم ها به کار می رود ( ٧ ) .
پراکنش : این گیاه بومی آسیا و نواحی هیمالیا است (ثابتی ، ح ) .
در ایران در جنگلهای ارسباران ، ارتفاعات شمالی البرز در ارتفاعات ۱٩٠٠الی ۲٠٠٠ متر (قهرمان ، ا ) ،منطقه خزری اغلب در بین درختچه های کوهستانی همراه با راش و بلوط و در کردان ، رودبار ، کوه هزاران در ۴۴۵٠ متر ارتفاع از سطح دریا مشاهده شده است (ثابتی ، ح ) .
انگور فرنگی قرمز ، گالش انگور قرمز نام علمی : Ribes rubrum L.
Syn: R .
hortense Lam .
pendulum Salisb.
نام انگیسی : Garnet berry , Red currant نام آلمانی : Rote johamisbeere , Johannisbeere نام ایتالیایی : Ribes a grappolo , Ribes نام فرانسه : G .
a grappe , Groseiller rouge نام عربی : ریباس ، عنب النصاری مشخصات گیاهشناسی : انگور فرنگی قرمز درختچه ای با ظاهری مشابه گیاه قبلی می باشد .
دارای شاخه های قهوه ای رنگ ، برگهای پنجه ای شکل با لوبهای دندانه دار است .
گلهای آن مجتمع به صورت خوشه های آویخته ای در کنار برگها و به رنگ سفید می باشد .
گلهای فراوان آن به علت تولید نوش مورد استفاده زنبور عسل قرار می گیرد .
میوه به صورت سته به رنگ قرمز است ولی در نمونه های پرورشی به رنگ مایل به زرد گلی نیز می باشد .
قسمت مورد استفاده انگور فرنگی قرمز میوه آن می باشد ولی کشت آن به منظورهای درمانی کمتر صورت می گیرد (زرگری ، ع ، ۱۳۶٧) .
پراکنش : به صورت وحشی در نواحی مختلف اروپا و سیبری پراکندگی دارد .
به حالت وحشی در ایران یافت نمی شود ولی پرورش می یابد (زرگری ، ع ، ۱۳۶٧) .
ترکیبات شیمیایی : میوه انگور فرنگی قرمز حاوی ٨۳ تا ٨٧ درصد آب ، ۴ تا ٩ درصد قند شامل مخلوطی از دکستروز ولولز ، ٨/۱تا۶٠/۲ درصد از اسیدهای آلی آزاد مخصوصاُ اسید سیتریک ،۵/۱درصد سلولز ، و یک ماده رنگی ( سیانیدرین گلوکزید ) است .
دانه آن دارای ۱۶تا ۱٨درصد ماده روغنی و ترکیبات مختلف دیگر می باشد .
خواص درمانی : میوه آن در فرمول تهیه فرآورده های دارویی به کار می رود .
به صورت خام دارای اثر محرک اشتها ، درمان کننده کمبود ویتامین C ، گاستروآنژیت مزمن ، بیماری های جلدی مقاوم می باشد .
میوه به علت مدر بودن در دفع سنگ کلیه ، رسوبات ادراری ، رماتیسم ، نقرس ، رفع آب آوردن انساج مفید می باشد .
از دم کرده مخلوط یک قاشق قهوه خوری از مخلوطی از ۲٠ گرم میوه انگور فرنگی قرمز ، ۲٠ گرم برگ کاسنی ، ۲٠گرم ریشه گز ، ۲٠گرم ساقه تاجریزی پیچ ، ۲٠گرم زیرفون ، ۱٠گرم ریزوم ریوند چینی و ۲۵ گرم پوست سیاه توسه در یک فنجان آب جوش برای رفع یبوست استفاده می شود .
از شیره این گیاه به مقدار ۱٠٠تا ۵٠٠ گرم ، ۲تا ۳ بار در روز مانند میوه به مصارف مشابه می رسد .
در استعمال خارجی ، از له شده برگهای آن برای الـتیام زخم ها و بریدگی ها استفاده می شود .
قرار دادن ژله میوه بر روی سوختگی های درجه اول و دوم ، بلافاصله بعد از وقوع سوختگی ، سبب تسکین درد می شود و از بروز التهاب و ناراحتی جلوگیری می کند (زرگری ، ع ، ۱۳۶٧) .
انگور فرنگی سیاه نام علمی : Ribes nigrum L.
R.
boreale Turcz.
, R.
pauciflorum Turcz.
نام انگلیسی :