تا زمانی که طراحان گرافیک و صاحبنظران در طراحی حروف ، نخواهند هیچگونه فعالیتی در جهت رفع محدودیت های خط فارسی انجام دهند ، مشکلات خط فارسی همچنان به قوت خود باقی است .
لذا پیشنهاد می شود که مرکز و یا انجمن طراحی حروف که متشکل از خطاطان و طراحان گرافیک و دست اندرکاران حروف چینی و چاپ میباشد ، تاسیس شده و به فعالیت در جهت رفع مشکلات خط فارسی بپردازند .
همجهت با موضوع رساله که بحث اصلی آن پیرامون طراحی حروف فارسی است.
همجهت با موضوع رساله که بحث اصلی آن پیرامون طراحی حروف فارسی است.
مقدمه : تعریف ارتباط : ارسطو فیلسوف یونانی شاید نخستین اندیشمندی باشد که ۲۳۰۰ سال پیش در زمینه ارتباط سخن گفت.
ارتباط عبارت است از:( جستجو برای دست یافتن به کلیه وسایل وامکانات موجود برای ترغیب و اقنای دیگران .
ارتباط عبارت است : ( از فراگرد انتقال یک محرک با پیام از سوی برقرار کننده (فرستنده ) به فرد دیگری (گیرنده ) به منظور تغییر ر فتار.
با جمع بندی مطالب فوق می توان ارتباط را فراگرد انتقال پیام از سوی فرستنده برای گیرنده دانست.
مشروط بر اینکه در معنای دریافت شده توسط گیرنده و معنای مورد نظر فرستنده پیام مشابهت مشاهده شود .
بخش اول فصل اول خط : انسان خط را در طی قرون و با گذراز مراحل چند تکامل بخشیده.هر تحول به دهها و صدها سال گذشت زمان نیاز دارد.
چرا که هر تحولی به ارتقاء توان بصری مخاطبین نیاز دارد.
متکاملترین درجه ای که خط بدان رسید عبارت بود از : خط الفبایی که تا کنون نیز بدان می نویسیم .
انواع خط : خط تصویری وخط واژه نگار منبع : خوشنویسی در ایران لیلا برات زاده در میان ملل متمدن، خط منحصرا وسیله نمایش و ضبط و تفهیم مقاصد و افکار است.
ذوق لطیف ایرانی هم توانسته است از آن استفاده کند واینکه قرنهاست خط ایرانی یکی ازمظاهرهنری ظریف اسلامی- ملی می باشد .
نمونه هایی از خطوط ایرانی : خط ایرانی قریب به هزار سال است که وسیله هنر نمایی خوشنویسان است و پیوسته هنرمندان در صدد تکمیل و توسعه آن بوده اند ومدت هفت قرن پیوسته خطوط ایرانی سیر تکاملی خود را نموده و درحدود قرن دهم به حد اعلای ترقی و زیبایی و شیوایی خود رسید .
البته وضع کنونی و اقتضای زمانه و متداول شدن قلمهای تند نویس و ماشین تحریر برای کاربرد در صنعت چاپ در تسریع کار برای اهمیت دادن به زمان و قلمهای جدید کامپیوتری نیز برای راحتی کارهای چاپی و تایپی در زوال این هنر کمک نموده است .
ولی این نکته را هم نباید فراموش کنیم که باید به پیروی از راهی که نیاکان ما رفته اند، برای احیای هنرهای زیبای قدیم مانند : هنر خوشنویسی ومینیاتور و.......
به زنده نگه داشتن هنر خط و ترویج آن اهمیت دهیم .
بخش اول فصل دوم کاربرد های گرافیکی خط:( طراحی حروف) کار هنرمند بر اساس موقعیت زمانی و مکانی شکل می گیرد .
چرا که دیدگاه های زیبا شناسی در هر دوره ای متفاوت است .
ممکن است مردم در دوره ای نوعی دید گاه و برداشت از زیبایی داشته باشند که این دید گاه در دوران بعد به کلی متفاوت باشد .
امروزه کار کردن روی شکل و فرم الفبا و خط های سنتی و بومی به وسیله طراحان گرافیک برای مصارف گوناگون انجام می شود که از مهمترین آنها طراحی کامل حروف الفبا می باشد.
( طراحی کامل حروف الفبا ) : هر گروه الفبای طراحی شده باید در نوع خودش منطقی باشد .
اختراع الفبا یکی از برجسته ترین فعالیتهای زیبا شناسی به حساب می آید .
امروزه هر کس در زمینه طراحی دارای ذوقی است که گاه منجر به اختراع یک حرف زیبا می شود و خصوصیات فردی جالبی را در آن اجرا می نماید و چه بسا که با ریزه کاری های تزئینی آن را سرشار از زیبایی می کند ولی از آن پس طرح باید یک رابطه صحیح و منطقی را نسبت به حرف اولش دنبال کند .
او باید قدرت برقرار کردن یک جریان قیاسی سلیس و روان را داشته باشد و در عین حال تخیل او فلج نگردد.
استاد ممیز درباره طراحی حروف فارسی در عصر معاصر می گوید : در زمینه طراحی حروف بسیار کم کار کرده ایم و اغلب قلم هایی که این روزها به وسیله کامپیوتر طراحی شده معیوب و ناقص اند .
زیرا اولا الگوی فرنگی دارند و دوما به خوش نویسی و اسکلت حروف فارسی در آنها کمتر توجه شده است .
چفت و بست اغلب این حروف به طور فنی طراحی نشده است و از همه بد تر اینکه این قلم ها به طور کامل با روحیات ایرانی منطبق نیستند .
بطور مثال قلم های: Ï»H : اول ³I¿²H : الهام در طراحی حروف شیوه های مختلفی وجود دارد که می توان آنها را در دو بخش عمده جای داد : الف : طراحی در قالب خوشنویسی سنتی یا خطا طی ب : طراحی خارج از قالبهای خوش نویسی سنتی الف : در این نشانه ها کاملا از قلم های خوش نویسی استفاده شده است ولی با ترکیب بندی و جای گذاری منطقی و مناسب در یک کادرمشخص .
دراین شیوه اصولا طراح به هیچ عنوان ازقوانین، فرمول، قواعد و قلم خوشنویسی دوری نمی کند و نیز به آن وفادار می ماند و سعی در هر چه زیباتر جلوه دادن آن در یک ترکیب بندی درست و اصولی دارد .
مثال : طراحی عنوان موزه رضا عباسی ب : دراین نوع نشانه ها قواعد خوشنویسی رعایت می شود ولی فرم اصلی حروف با طراحی گرافیک ، تازگی و پویایی خاصی می یابد و سعی درایجاد طرحی نو می نماید .از این رو هر چه ساده تر کردن طرح اصلی و ترکیب بندی جدید هدف اصلی می باشد .
به عنوان مثال : طراحی های قالی سلیمان و اخبار عناصر در طراحی حروف عبارتند از : ١- نقطه ٢- خط ٣ – سطح(جرم) ۴- فضا ، مکان ۵- بافت نیروهای اصلی یک ساختار یا یک کمپوزیسیون هستند .
این اجزای اصلی به هرروشی که مورد نظر طراح باشد با هم ترکیب می شوند.
اینها خالص ترین عناصر طراحی بوده و هر یک خصوصیات خاص خود را دارند .
١- نقطه : نیروهای زیادی وجو د دارد که بر نقطه وارد می شوند .
نقطه همچنین در فضا جای می گیرد ، مطرح می شود و به نسبت فضا ( کادر) در نظرگرفته می شود و یا سنجیده می شود .
این نقطه ها هستند که با در کنارهم قرار گرفتن ، خط را به وجود می آورند.
و آن خط جرم دارد .
پس خود نقطه هم جرم خاصی دارد و در هر جایی از فضا حا لت خاصی دارد و نقطه ها یکسان نیستند ، بلکه دارای اشکال متفاوتی هستند و می توانند معنا پیدا کنند و مهم شوند.
٢- خط : خط نیرویی است که می تواند تقسیم شود ، نفوذ کند درمیان بگیرد و یا حتی معنی فضا یا شکل بدهد .
خطوط غا لب آنهایی هستند که حرکت ، نیرو و تضاد و یا شکل را ایجاد می کنند .
دیگر خطوطها راهنما هستند که خطوط فیزیکی یا شکل حروف را هدایت می کنند .
آنها روان بودن طبیعی حروف را موجب می شوند .
دیگر خطوط از پیش تعیین شده یا گرید ها هستند که مکان عناصر را روی کاغذ مشخص می کنند .
این نیروها هستند که حروف را شکل می دهند.
همینطورشکل حروف موجب ایجاد نیرو می شود.
خط مهم ترین عنصری است که به حروف شکل می دهد .
این چگونگی طراحی با خط است که شخصیت نوشته را مشخص می کند .
٣ – جرم( سطح): منظور ما از جرم در اینجا فضای معینی است که شکل و حجم مشخصی را دارد .
جرم به وزن یک مجموعه یا گروهی از عناصر از لحاظ بصری اشاره می کند .
با افزایش وزن حروف و کم کردن فواصل بین کلمات و فضای داخلی حروف و همچنین تنگ کردن سطور معمولا می توان به یک ساختار قوت بخشید .
نیروی بین خطوط در یک حرف b b ضخامت و انرژی حروف نسبت به فضای اطراف ¥ ¥ تغییرات بصری از حروف سیاه تا تو خالی ³ عوامل زیادی در وزن یک توده تاثیر می گذارند و ترکیب این عوامل است که جای یک عنصر را در ساختار کار تعیین می کند .
بعضی از این خاکستری ها عبارتند ا ز : قوت ، شدت ، تیرگی و کنتراست حرف .
٤- فضا ، مکان : فضا محیطی است که دیگر عناصرطراحی نیز د رآن عمل می کنند ، همانند محیط اطراف ما .
این عنصردر طراحی عبارت است ازمحیط خالی که عناصر درآن جای گرفته اند و با اشغال ابعاد همانگونه که عناصر دیگر به آن اضافه می شوند ، طراحی شکل می گیرد .
فضا شبیه به یک بوم و یا یک مکان خالی عمل می کند که زمینه و همینطوردیگرچیزها به آن اضافه می شود.
موفقیت یک کمپوزیسیون به انتخاب وچگونگی قراردادن عناصر گوناگون در یک فضای طراحی بستگی دارد .
٥- بافت : درجه شدت رنگها در هنگام تکثیر به صورت سیاه و سفید هنگامی که در کنار هم قرار می گیرند مطرح است .
در آن هنگام سیاهی ذاتی خود را از دست داده و در مجموع به صورت یک سطح خاکستری دیده می شوند .
درجه شدت این خاکستری بستگی به نوع حروف ، وزن و تراکم آنها در ارتباط با هم دارد .
ارزش های خاکستری مورد استفاده بایستی با انتخاب و اندازه صحیح حروف به وجود بیاید .
بافت می تواند بوسیله تکراراشکال یکسان به وجود بیاید یا اجزا تشکیل دهنده آن در ساختار سطح تفاوت داشته باشد .
بافت ا لگویی از ترکیب روشنایی و تاریکی در هم بافته شده است که بوسیله تکرارشکل حروف در ارتباط با فضای اطراف آن به وجود می آید .
الف : ارتباط بین جرم وفضا ٤ ٣ ٢ ١ ب : نیروی وارد آمده بر خط قواعدهایی برای طراحی حروف فارسی : هر اثر هنری زمینه ای را به وجود می آورد که تمامی عناصر موجود در ساختار آن بایستی در رابطه با یکدیگر عمل کرده و معنی هر قواعد طراحی تئوری های اساسی هستند که چگونگی استفاده و کار با عنصر خط را مشخص می کنند .
این ۶ قاعده عبارت اند از : ۱ - ارتباط و هماهنگی : گرچه یک کمبود مشخص ممکن است از تمامی قواعد طراحی که در بالا ذکر شده استفاده کند ولی قاعده ارتباط تقریبا همیشه در اجزا هر طرحی موجود است .
چرا که این نیرویی است که اجزا را مر تبط کرده و طرح را منسجم می کند .
یکی از قواعد در ایجاد هماهنگی استفاده از تناسبات طلایی است .
هر چه که بر مبنای این قاعده طراحی شود ، به خودی خود دارای هارمونی است که اجزای آن با هم رابطه برقرار می کنند و دیگری حفظ هماهنگی در خانواده حروف است .
نسبت میان اجزائ شکل حروف: R¼¤IÄ نسبت میان ضخامت : HoTö نسبت فضای مثبت و منفی در یک حرف : kÃ\¶ kÃ\¶ با نگاهی دقیق می توان اصل هماهنگی را در شکل حروف فارسی یافت ، که درک و رعایت اصول آن موجب هماهنگی و توازن در طراحی خط فارسی شده و در نهایت هماهنگی و و حدت طرح را نیز تضمین می کند .
برای یافتن این اصول هم ابتدا به ساده سازی حروف می پردازیم ، تا عناصر اصلی به دست بیایند .
ساختار الفبای فارسی از سه شکل اصلی : مستطیل افقی ، مستطیل عمودی و بیضی تشکیل شده است .
مستطیل عمودی بیضی مستطیل افقی در این میان شکل بیضی نقش تعیین کننده ای در کیفیت تصویری الفبای فارسی دارد .
چرا که بیضی اساس نقوش اسلیمی در هنرهای مشرق زمین و به خصوص هنر های اسلامی بوده و باعث تنوعات چشمگیری در خطوط اسلامی شده است .
علی رغم اینکه این تنوعات بر زیبایی خط افزوده است ولی موجب سختی و پیچیدگی طراحی قلم نیز شده است .
بنا براین در طراحی قلم فارسی باید جزئیات متنوع حروف را به سمت جزئیات مشترک سوق داد تا از یک طرف به هماهنگی قلم و از طرف دیگر به کاهش تنوع و سادگی شکل حروف بیانجامد .
سه شکل اصلی در الفبای فارسی عبارت اند از : مستطیل عمودی ، مستطیل افقی و دایره ٢ - تغییر حالت و جهت : این قاعده جهت ایجاد یک فرآیند به شرطی که مراحل انتقالی بین یک عنصربه عنصر دیگرهمگی به زمینه اصلی کار، وفادار باقی بمانند ، لازم است .
همینطور برداشت مشترک از مسیر حرکت فضا وگذشت زمان برای شناخت این قائده ضروریست .
توجه به جهت نیز بسیار مهم است .
شناخت این عامل تاثیر بصری خط را دو چندان می کند