[ویرایش] اصل و تاریخچهٔ کتاب
کلیله و دمنه در واقع تألیفیاست مبتنی بر چند اثر هندی که مهمترین آنها پنجه تنتره (به سانسکریت पञ्चतन्त्र)به معنی پنج فصل و به زبان سانسکریت است.
در روایات سنتی برزویه «مهتر اطبّای پارس» در زمان خسرو انوشیروان را مؤلف این اثر میدانند.
نام پهلوی اثر کلیلگ و دمنگ بود.
متأسفانه صورت پهلوی این اثر به دست ما نرسیدهاست.
اما ترجمهای از آن به زبان سریانی امروز در دست است.
این ترجمه نزدیکترین ترجمه از لحاظ زمانی به تألیف برزویهاست.[۱]
[ویرایش] ترجمه از پهلوی به عربی
پس از اسلام روزبه پوردادویه (ابن مقفع) آن را به عربی ترجمه کرد ترجمهٔ ابن مقفع بسیار مقبول افتاد و مظهری از فصاحت در زبان عربی تلقی شد.
ترجمهٔ ابن مقفع امروز موجود است امّا میان نسخ مختلف آن گاه تفاوتهای زیادی دیده میشود.
صفحهای از نسخهای از کلیله و دمنه بتاریخ ۱۲۱۰ میلادی
ابن ندیم در الفهرست[۲] کلیله و دمنه را در شمار «کتابهای هند در افسانه و اسمار و احادیث» آوردهاست و دربارهٔ آن گوید:
کتاب کلیله و دمنه هفده بابست- و گویند هجده باب بوده که عبدالله بن مقفع و دیگران آن را ترجمه کردهاند، و این کتاب به شعر هم در آورده شده، و این کار را ابان بن عبدالحمید بن لاحق بن عقیر رقاشی کردهاست و علی بن داود نیز آن را به شعر درآورده، و بشر بن معمده ترحمهای از آن دارد که پارهای از آن در دست مردم است.
و من در نسخه دیدم که دو باب اضافه داشت و شاعران ایرانی این کتاب را به شعر درآوردهاند که از فارسی به عربی ترجمه شدهاست.
و از این کتاب مجموعهها و منتخباتی است که ساخته گروهی مانند ابن مقفع و سهل بن هارون و سلم رئیس بیتالحکمه و ...
[است].
ترجمهٔعربی ابن مقفع پایهٔ ترجمههای دیگر قرار گرفت و کتاب از عربی به فارسی، یونانی ، ترکی ، اسپانیایی ، روسی ، آلمانی ترجمه شد.
[ویرایش] ترجمه از عربی به فارسی
کلیله و دمنه چندین بار از عربی به فارسی دری برگردانده شدهاست.
از جمله رودکی آن را به نظم درآورد اما امروز جز چند بیت پراکنده از آن باقی نماندهاست.
در قرن ششم هجری نصرالله منشی (منشی بهرامشاه غزنوی) آن را به زبان فارسی ترجمه کرد.
این ترجمه ترجمهای آزاد است و نصرالله هرجا لازم دانستهاست ابیات و امثال بسیار از خود و دیگران آوردهاست.
ترجمهٔ نصرالله منشی همان ترجمهای است در قرن ششم هجری نصرالله منشی (منشی بهرامشاه غزنوی) آن را به زبان فارسی ترجمه کرد.
ترجمهٔ نصرالله منشی همان ترجمهای است که از آن به عنوان کلیله و دمنه در زبان فارسی یاد میشود.
گاه نیز آن را کلیله و دمنهٔ بهرامشاهی خوانند.
ترجمهٔ دیگری که تقریباً مقارن با زمان نصرالله منشی صورت گرفته اما کمتر شناختهشدهاست توسط محمد بن عبدالله بخاری است که منشی دربار اتابکان موصل بود.
برخلاف نصرالله منشی محمد بخاری به عبارتپردازی نپرداخته و کاملاً به متن اصلی وفادار ماندهاست.
خود این موضوع را تصریح کردهاست*[۳] البته پس از رودکی و پیش از این دو تن نیز ترجمههای زیادی از این اثر صورت گرفته بود ولی هیچیک به دست ما نرسیدهاست.
نصرالله منشی خود در دیباچهٔ ترجمهاش به این موضوع اشاره کردهاست.*[۴] آخرین تحریر کلیله و دمنه متعلق است به ابوالفضل علّامی ادیب پارسیگوی هندی.
نثر این اثر روان و صحیح است.
علامی به این ترجمه نام عیاردانش دادهاست.
[۵] [ویرایش] ترجمه از سانسکریت به فارسی این نکته نیز جالب توجهاست که یکبار نیز به فرمان پادشاه ادبدوست هند اکبر شاه همایون کتاب پنجه تنتره مستقیماً از سنسکریت به فارسی ترجمه شدهاست.
مسئول این ترجمه شخصی بود به نام مصطفی خالقداد عباسی.
به گفتهٔ او «حکم شد که هرچه خشک و تر در آن کتاب باشد به همان ترتیب رقم نماید تا قدر تفاوت اصل سخن و ترتیب آن و زیادتی و نقصان ظاهر گردد.» [۶] [ویرایش] بازنویسی از فارسی به فارسی ملا حسین کاشفی در قرن دهم هجری تصنیفی (بازنویسیای) از روی کلیلهٔ بهرامشاهی ترتیب داد و نام اثر را انوار سهیلی گذاشت.
[ویرایش] بابهای کلیله و دمنه پیشتر گفتار ابن ندیم پیرامون بابهای کلیله و دمنه ذکر شد.
در ترجمهٔ سریانیای که از روی متن پهلوی صورت گرفتهاست کلیله و دمنه ده باب است:[۷] باب شیر و گاو باب کبوتر و طوقدار باب بوزینه و سنگپشت باب بیتدبیری باب موش و گربه باب بوم و زاغ باب شاه و پنزوه باب تورگ (شغال) باب بلاد و برهمنان باب شاه موشان و وزیرانش در کلیله و دمنهٔ نصرالله منشی، در فصل مقدمهٔ ابن مقفع آمدهاست که کلیله و دمنه پانزده باب است و در اصل کتاب که متعلق به هندیان بودهاست ۱۰ باب بودهاست و پارسیان پنج باب دیگر به آن افزودهاند.[۸] بابهای با اصل هندی به صورت زیر ذکر شدهاست: الأسد و الثَّور الفحص عن امر دمنه الحمامه المطوّقه البوم و الغربان الملک و الطّایر فَنزه السِّنَّور و الجُرَذ الاسد و ابن آویٰ القِرْد و السُّلَحْفاه الأسوارِ و اللَّبْوَه الناسک و الضَّیف بابهای الحاقی پارسیان از قرار زیر است: برزویه الطبیب الناسَکَ و ابنِ عِرْس البلار و البراهمه السّائِحِ و الصّائِغ ابن المَلِک و أصحابِه در ترجمهٔ بخاری بابهای تحریرهای مختلف در جدول زیر نشان داده شدهاند.
این بخش از این نوشتار خُرد است.
با گسترش آن به ویکیپدیا کمک کنید.
[ویرایش] پانویس ^ خانلری ۱۳.
^ ابن ندیم (فن اول از مقالهٔ هشتم) ۵۴۲.
^ «و هرچند که خاطر در زیادت بسی یاری میداد، اما بر موجب فرمان عالی اعلاهالله بر عین کتاب اختصار کرده آمد...» (بخاری ۳۸) ^ «و این کتاب را پس از ترجمهٔ ابنالمقفع و نظمِ رودکی ترجمها کردهاند و هرکس در میدانِ بیان براندازهٔ مجال خود قدمی گزاردهاند.» (منشی ۲۵) ^ صفا ۶۲۰.
^ خانلری ۱۳-۱۴.
^ خانلری ۱۴-۱۵ ^ منشی ۳۷-۳۸.
فهرست مندرجات [نهفتن] ۱ اصل و تاریخچهٔ کتاب ۱.۱ ترجمه از پهلوی به عربی ۱.۲ ترجمه از عربی به فارسی ۱.۳ ترجمه از سانسکریت به فارسی ۱.۴ بازنویسی از فارسی به فارسی ۲ بابهای کلیله و دمنه ۳ پانویس ۴ پیوند به بیرون پنجه تنترهکلیله و دمنهٔ سریانیکلیله و دمنهٔ ابن مقفعکلیله و دمنهٔ نصرالله منشیکلیله و دمنهٔ محمد بخاریجدایی دوستانشیر و گاوالاسد و الثورالاسد و الثورشیر و گاو--الفحص عن امر دمنهبازجست کار دمنهکار دمنه که کجار رسیدبهدستآوردن دوستانکبوتر طوقدارحمامه المطوقهدوستی کبوتر و زاغ و...کبوتر حمایلی و ...جنگ بومان و زاغانبوم و زاغالبوم و الغربانبوف و زاغکلاغان و بومانازدستدادن مزایای مکتسببیتدبیری (؟)االقرد و الغیلمبوزینه و باخهحمدونه و سنگ پشت