دانلود تحقیق روان‎شناسی ورزش قهرمانی

قبل از اولین مسابقه مشت زنی سنگین وزن بین محمد علی کلی و کن نورتون در سال 1973،‌ نورتون یک هیپنوتیزم کننده حرفه‎ای را استخدام کرد تا به او در بهبود اعتماد به نفس و اضطرابش کمک کند.

او مسابقه را به طرز جالبی برد و هیپنوتیزم را به عنوان یکی از راهبردهای مؤثر مطرح کرد.

روان‎شناسی ورزشی علمی است که اصول روان‎شناسی را در حیطه‎ی ورزش به کار می‎گیرد.

موضوع بسیار جالبی دارد چون هم باعث افزایش کارآیی ورزشی و هم بهبود وضعیت روانی - اجتماعی فرد می‎شود.

قدمت آنرا از نظر کلی چند هزار سال (بقراط؟!) و از نظر علم امروز به کمی بیش از یک قرن نسبت می‎دهند.

از نظر موضوع شاید بتوان آنرا به دو حیطه‎ی تربیتی و بالینی تقسیم نمود.

روان‎شناسی تربیتی ورزشی به مقوله‎ی افزایش کارآیی فرد و کسب آمادگی روانی (مثلاً آموزش برخی مهارتهای روانی از جمله تمرین ذهنی) بطور اعم پرداخته و روان‎شناسی بالینی ورزشی به ورزش کاری که دچار آسیب جسمی یا روانی شده از دید روان‎شناسی نگاه می‎کند، البته این گروه‎بندی مقبولیت عام ندارد.

آنچه مسلم است کسب آمادگی روانی، حفظ آن و سپس افزایش کارآیی بیشترین دل‎مشغولی روان‎شناسی ورزشی از ابتدا تا امروز بوده است.

متأسفانه علیرغم وجود تحقیقات نسبتاً گسترده در این حیطه، تعداد کتب روان‎شناسی ورزشی از تعداد انگشتان یک دست تجاوز نمی‎کند (حداقل تا جایی که بنده تحقیق کرده‎ام) و این فقر در متون مطالعه در این زمینه را تا حدی آسان جلوه می‎دهد اما مشکل وقتی رخ می‎نماید که می‎خواهیم آنچه را روی کاغذ آمده در عمل محک بزنیم، آنجاست که عمق کاستی‎ها خود را نشان می‎دهند.

سالها همه از روان‎شناسی ورزشی این انتظار را داشتند تا راهی ساده و نسبتاً فوری برای ایجاد یا ارتقاء چیزی به نام «انگیزه» پیدا کند.

انگیزه به دلیل عدم شناخت اساسی و فقر پژوهشی چیزی ذاتی تصور می‎شد که انسان‎ها یا آن را دارند، یا ندارند.

برخی فکر می‎کردند انگیزه را می‎توان مثل آدامس بین دیگران پخش کرد و دنبال یافتن دستور تهیه‎ی آن بودند.

تمام اینها به این دلیل بود که تنها مقوله روان‎شناسی مطرح در ورزش «انگیزه» تصور می‎شد.

یعنی ورزشکار موفق عبارت بود از آمادگی جسمانی + انگیزه.

ولی همین مطلب انگیزه‎ای شد برای تحقیق تا امروز که همه می‎دانیم روان‎شناسی ورزشی از چیزی غیر از اصول روان‎شناسی تبعیت نمی‎کند و فقط با یک نگرش پایه و اصولی می‎توان بدان پرداخت پس شاید اولین مطلبی را که باید مد نظر داشت «شخصیت»1 باشد.

شخصیت ساختاری دارد که تقریباً مورد قبول همه اهل فن قرار گرفته است.

در مرکز «هسته‎ی روانی» قرار دارد که همان «من واقعی» فرد است و شامل تمامی خواسته‎ها، تمایلات، ارزشها و انگیزه‎های اوست.

بخش دوم شخصیت که پیرامون هسته را فرا گرفته پاسخ‎های بارز فرد است که بطور معمول در موقعیت‎های مختلف از او سر می‎زند.

اغلب این پاسخ‎ها شاخص خوبی برای شناخت هسته‎ی روانی هستند.

سومین و سطحی‎ترین بخش «رفتارهای مقتضی» (رفتارهایی که بسته به موقعیت پیش آمده از فرد سر می‎زنند، مثل اینکه شاید کسی تا به حال دچار تصادفات رانندگی نشده باشد و طبعاً رفتار او در چنین موقعیتی بر هیچکس معلوم نیست اما به محض اولین تصادف رفتار ویژه‎‎ای بروز می‎کند) است.

این رفتارها به محیط و نحوه‎ی نگرش ما نسبت به آن وابسته هستند پس با تغییر این دو، تغییر می‎کنند.

درباره‎ی شخصیت نظریات متعدد و متفاوتی وجود دارد که می‎توان ما بین آنها به نظریه‎ی فروید (نظریه روان پویایی) اشاره کرد که تا امروز بیش از دیگران مقبولیت دارد.

از دیرباز تاکنون جهد عظیمی مبذول این شده است که بتوان با آزمون شخصتی افراد را ارزیابی کرد به‎ همین دلیل آزمون‎های متعددی هم بوجود آمده‎اند.

هر کدام از این آزمون‎ها بر اساس یکی از نظریات شخصیت طراحی شده‎اند.

اما حقیقتاً هیچکدام نمی‎توانند تمامی شخصیت یک نفر را مشخص نموده و نهایتاً در حد یک احتمال ارزش پیدا می‎کنند.

نهایتاً این نکته باقی می‎ماند که ارتباط شخصیت و کارایی چگونه است.

ما بین اهل فن این ارتباط از خیلی کم تا خیلی زیاد مورد قبول واقع شده است.

ولی اکثریت اعتقاد دارند که شخصیت، کارآیی را خیلی دقیق نه، ولی پیش‎بینی می‎کند.

دیگر اینکه شخصیت قابل تغییر است و در طول زمان به همراهی آموزش و تمرین تغییر می‎کند.

پس اینجا نقش آموزش پر رنگ می‎شود و اهمیت بیشتری می‎یابد.

نهایتاً می‎توان گفت: 1) شخصیت ورزشکاران متفاوت از غیر ورزشکاران است.

2) شخصیت‎های خاصی ورزشکار می‎شوند.

3) ورزشکاران هر رشته با رشته‎های دیگر از نظر شخصیتی متفاوت هستند.

4) شخصیت با محل بازی ورزشکار (مثلاً درون یک تیم) ارتباط دارد.

5) در موارد یاد شده ورزشکاران زن و مرد، معلول و غیر معلول یکسان هستند.

باید گفت که رفتار ورزشکار صرفاً بر اساس شخصیت شکل نمی‎گیرد و تعامل بین موفقیت و شخصیت مسؤول آن است.

از این پس به ذکر و توضیح مختصر مهم‎ترین سرفصل‎های حیطه‎ی روان‎شناسی ورزشی می‎پردازیم:
الف - توجه
در مسابقه نهایی یکی از مسابقات قهرمانی فوتبال دانشگاههای ایران، تیم‎های دانشگاه شیراز و تهران در پایان وقت قانونی و اضافی با نتیجه صفر - صفر مساوی بودند.

پنالتی زنهای هر دو تیم بطرز شگفت انگیزی، در میان هیاهوی ورزشگاه مملو از تماشاچی، چهار پنالتی اول را از دست دادند.

پنالتی پنجم تیم دانشگاه تهران نیز از دست رفت.

حالا سرنوشت مسابقه در دست پنجمین پنالتی زن تیم دانشگاه شیراز بود، کسی که به عنوان یک پنالتی زن ضعیف در انتهای فهرست بجای داشت.

اما او پشت توپ رفت و پس از کمی مکث با یک بغل پای جانانه توپ را وارد دروازه کرد!

بعد از پایان مسابقه همه از همهمه ورزشگاه گله‎مند بودند ولی او می‎گفت: تصمیم گرفتم در لحظه شلیک پنالتی هیچ صدایی را نشنوم!

و همینطور هم شد!!

چون مهم‎ترین محل توجه روان‎شناسی، کارآیی است و کمتر موضوعی در زمینه‎ی کارآیی به اندازه‎ی توجه (یا تمرکز) اهمیت دارد، این مطلب از مهمترین سرفصل‎های روان‎شناسی ورزشی است.

بنابر تعریف توجه: «داشتن کنترل روی فکر و معطوف کردن آن به سمت چیزی برای پرداختن مؤثر به آن است».

برای تفهیم توجه باید ابتدا پرداخت اطلاعات را فهمید.

این مدل (پرداخت اطلاعات) می‎گوید که بین محرک و پاسخ، متغیرهایی وجود دارد و اتفاقاتی رخ می‎دهد.

در این میان حافظه نقشی اساسی دارد.

حافظه سه نوع (مرحله ؟) دارد: 1) ثبت حسی 2) حافظه کوتاه مدت و 3) حافظه بلند مدت.

توانایی بستن راه اطلاعات نامربوط و توجه به اطلاعات مهم «توجه انتخابی» نام دارد.

(مثال بالا یک نمونه آن است).

این توانایی در تمرکز نقش بسزایی دارد.

محدودیت آن باعث تفاوت چشم گیر سطح ورزشکار می‎شود.

یعنی آنکه دارای این توانایی است در سطح بسیار بالاتری قرار می‎گیرد و بالعکس.

اگر یک حرکت تمام فضای پرداخت اطلاعات فرد را اشغال کند (بدلیل محدودیت فضا) دیگر جایی برای حرکات دیگر نمی‎ماند.

برای بستن راه اطلاعات نامربوط باید محدوده‎ی توجه کوچک شود و این کار با استفاده از نشانه‎ها انجام می‎شود که به معنی شناختن نشانه‎های مربوط و نامربوط و توجه به انواع مربوط و سد کردن راه انواع نامربوط (مثلاً: برای یک بازیکن خط حمله فوتبال تیر دروازه و محل قرار گرفتن دروازه بان یک نشانه مربوط و فریادهای مربی تیم حریف یک نشانه نامربوط است) و سد کردن راه انواع نامربوط است و با این کار عملاً محدوده‎ی توجه کوچک شده است.

ب) اضطراب و هیجان یک شکارچی آفریقایی بعد از اینکه تیر و کمانش را گم کرد مورد تعقیب شیر قرار گرفت.

با سرعت هر چه بیشتر می‎دوید شیر هم پشت سرش، تا به یک درخت رسید که نزدیک ترین شاخه‎اش حدود سه متر و نیم از زمین فاصله داشت.

بدون دور‎خیز، با تمام توان پرید، امیدوار بود که بیش از آنچه در تصور داشت بپرد.

وقتی پرید هر چه بالاتر رفت شاخه را ندید ولی هنگام پایین آمدن آن را گرفت!

این قصه بازگو کننده حقیقت جالبی از پدیده هیجان است.

هنگام هیجان شدید می‎توان شاهکارهای شگفت آوری خلق کرد.

در عین حال، به یاد داشته باشید شکارچی قصه ما هنگام صعود شاخه را گم کرد.

خوشبختانه هنگام پایین آمدن آن را گرفت - ولی این نکته چه مطلبی را در مورد او بیان می‎کند؟

این دو اصطلاح (اضطراب و هیجان) هم معنی نیستند ولی با هم دیده می‎شوند.

هیجان یک پدیده‎ی طبیعی است که با تظاهرات خلقی مثبت یا منفی (اضطراب یا شادمانی) همراه می‎شود.

کارگردان هیجان، سیستم عصبی خودکار است و می‎توان آنرا ارزیابی کرد.

اضطراب دارای نوع شخصیتی و موقعیتی است.

عواملی که باعث بروز اضطراب موقعیتی می‎شوند عبارتند از: 1) به مخاطره افتادن «من» 2) تهدید جسمانی 3) تردید 4) بهم ریختن اوضاع 5) نظر دیگران.

استرس (بخوانید: تنش روانی) به چهار شکل دیده می‎شود: نوع مطلوب، نوع آزاردهنده، بیش از حد مطلوب، کمتر از حد مطلوب.

هدف گزینی موثر اصولی دارد: 1) اهداف خاص بهتر از اهداف کلی هستند 2) هدف باید قابل ارزیابی باشد 3) اهداف سخت و نسبتا سخت بهتر از اهداف آسان هستند 4) اهداف کوتاه مدت دستیابی به اهداف دراز مدت را تسهیل می کنند 5) اهداف وابسته به عملکرد از اهداف وابسته به نتیجه بهتر هستند 6) برای رسیدن به هدف باید برنامه و ابزار مناسب فراهم کرد.

ارتباط ما بین هیجان و کارآیی ورزشکار به مهم‎ترین وجه توسط نظریه زنگوله تفسیر می‎شود.

این نظریه می‎گوید استرس در محدوده‎ی خاصی با بهترین کارآیی همراه است و هر چه بیشتر یا کمتر از آن بشود کارآیی را کاهش خواهد داد.

البته واقعیت امر به این سادگی نیست و نظریات بعدی تا حدود زیادی این شکل را عوض کرده‎اند.

سبکبالی اصطلاحیست برای توصیف حالت مطلوب، یا حالتی که ورزشکار غرق در انجام حرکات است.

یکی از مفید‎ترین کارها این است که کاری بکنیم سطح تهییج ورزشکار به حد مطلوب رسد یا اینکه تنظیم شود.

اعمالی که برای کاهش هیجان و اضطراب انجام می‎شوند روش‎های کنترل استرس، نام می‎گیرند.

این اعمال باید با علائم ورزشکار تطبیق داده شوند.

تنظیم هیجان به دو شیوه کلی 1)‌ تن‎آرامی در ریلکسیشن 2) تحریک هیجان انجام می‎شود.

روش‎های تن آرامی متعدد هستند ولی اگر صحیح اعمال شوند نتیجه‎شان آرامش است.

یکی از معمول‎ترین روش‎ها «تن آرامی پیش رونده» است که سفت و شل کردن تمامی عضلات به ترتیبی خاص انجام می‎گیرد.

تفکر پایه‎ی این روش این است که وقتی تمامی عضلات شل هستند نمی‎توان عصبی بود.

در این میان می‎توان از روش‎های آموزش خود جوش، مراقبه و هیپنوتیزم هم نام برد که هیپنوتیزم از همه ناشناخته‎تر است.

هیپنوتیزم بنابر تعریف یعنی: «قبول بی‎چون و چرای دستورات».

هیپنوتیزم تحت شرایطی می‎تواند برای افزایش کارآیی ورزشکار نقش مثبت ایفا کند یعنی از یک ورزشکار موفق چهره‎ای مهم بسازد اما نمی‎تواند از یک ورزشکار ضعیف، یک قهرمان خلق کند.

برای تهییج ورزشکاران می‎توان از هدف گزینی، سخنرانی‎های تحریک کننده، روزنامه دیواری، رسانه‎ها، تماشاچی، تحریک توسط خود، کمک گرفتن از والدین و تمرین پیش از مسابقه استفاده نمود.

پ - مهارت‎های روانی یکی از بازیکنان خط حمله تیم‎های لیگ فوتبال ایران بسیار جوان و دارای شاخص‎های جسمانی عالی، تکنیک فردی قابل قبول و سرعتی مثال زدنی بود اما در سر زدن هیچ مهارتی نداشت.

این مشکل، او و مربی تیم را می‎آزرد.

مربی تیم تصمیم گرفت بعد از پایان هر جلسه تمرین این بازیکن جوان را به همراه دو بازیکن سر زن و با تجربه تیم نگه دارد تا سر زدن را به طور اضافی تمرین کنند.

متأسفانه روزهای متمادی با تمرین طاقت فرسا و بدون نتیجه سپری شدند.

دلیل عدم موفقیت واضح بود: خستگی در اثر تمرین اضافی.

من به عنوان پزشک تیم پیشنهاد دادم که از تمرین ذهنی مدد بگیریم.