کاشان
وز اصفهان به کاش و به کاشانهای خویش
گلها میان دیده و در دل خلنده خا ر
در« برهان قاطع »آمده است : «کاش به معنی کاشکی ، خواهش ، آرزو ، افسوس
و مخفف کاشان هم هست و آن شهری است معروف ازعراق .2 »
شهرستان کاشان ، یکی ا زشهرستان های استان اصفهان است .
این شهرستان ازطرف شمال به شهرستان گرمسار ودریاچه قم (دریاچه نمک )
وازطرف شمال غربی به شهرستان قم ، و از طرف مشرق به شهرستان اردستان ،
و از طرف جنوب به شهرستان نطنزو بخش میمه * ، و از طرف مغرب به
شهرستان دلیجان محدود است . شمال و مشرق شهرستان کاشان به کویر محدود
می شود .
در حفاریهایی که توسط باستانشناسان در تپۀ « سیلک » درچهار کیلومتری غرب شهر
کاشان به عمل آمد ه ، طبقات گوناگونی مشاهده شده است که نمودار زندگی متفاوت
انسانها در هزاران سال قبل از میلاد مسیح می با شد . درآنجا حتی نشانهایی از
تمدنهای اولیه بشری به دست آمده است . بعید نیست که نام « کاشی » و« کاشان »
ازقوم « کاسی » و « کاسیان » گرفته شده باشد . « کاسیان » در نیمۀ دوم هزاره دوم
قبل ازمیلاد . درحدود مغرب « نجدایران* » زندگی میکردند وممکن است که اصطلاح
«کاسی » ، مفهوم نژادی وسیعتری از تسمیۀ « قوم واحد درمیان اقوام زاگرس »
داشته باشد .
1)
2)
منظور آنکه شاید علاوه بر کوههای زاگرس ، کاسیها در سایر نقاط ایران نیز سکنی
داشته اند . یا اگر سکنی نداشته اند ، اقلاً ارتباط داشتند و این نام به محلهای مختلفی
در گوشه و کنار ایران اطلاق شده است 10
در « تاریخ کاشان » دربارۀ وجه تسمیه این شهر چنین آمده است : « کاشان در کتب
قدیمی « قاشان » و « قاسان » هم ضبط شده است ، این هر دو معرّب کاشان است .
در زمان قدیم نام این ولایت « چهل حصاران » بود و قلعه و برج و بارو نداشت .
هنگامی که « زبیده خاتون » همسر « هارون الرشید » از این محل عبور می کرد ،
مردم از او خواستند که درآنجا برای مقابله به حملات دیلمان ، برج وبارو ساخته شود .
. در ساعت سعد ، چنانکه معهود است از برای علامت و آثار طول و عرض و وضع
هر بنایی ، کاه یا گچ یا خاکستر ریختند ، و بنیاد قلعه بندی این بلده را کاه فشاندند .
لهذا به « کاه فشان » موسوم گشت و بر اثر کثرت استعمال ، پارسیان « کاشانش »
گویند . کاشان در قدیم جزو « دارالایمان » بود قم بود . بعضی از قراء و توابع
کاشان که در جانب اصفهان است ، جزء اصفهان بود . ولی در دوره صفویه ،
کاشان جزء اصفهان محسوب می شد و در دورۀ قاجاریه جزء قم بود . 2»
درهمان کتاب به نقل از« تاریخ قم » نوشته شده است :« قاسان ، را نام نهادند به
رودخانه ای که آن را به زبان عجم « کاسه» گویند وگویند که « قاسان » دریا
بوده است وآن را«کاسه رود » خوانده اند .3»
وجه تسمیه مربوط به مسافرت زبیده خاتون به کاشان و کاه فشاندن ، چندان صحیح
به نظر نمی آید ، زیرا اولا ً، در تمام نقاط برای آنکه جای بنا مشخص وپی ریزی
ساختمانها و شهر معلوم شود ، گچ یا کاه میریختند . این موضوع تنها مختص کاشان
نیست . ثانیاً ، مسافرت « زبیده خاتون » به کاشان صحّت تاریخی چندانی ندارد .
به هر جهت شما خوانندۀ عزیز مختار هستید هر وجه تسمیه ای را که از نظر عقل
و منطق صحیح تشخیص می دهید ، قبول بفرمایید .
« ابن حوقل » جغرافیا نویس قرن چهارم هجری دربارۀ کاشان چنین نوشته است :
« کاشان ( قاسان ) شهر کوچکی است و بناهای آن از گل ساخته شده و همۀ شهرهای
جبال جزء ری چنین است » 4
1)
2 و 3 ) تاریخ کاشان ، ن . ک صفحات 6 ، 7 ، 8 ، 34
4 ) صوره الارض ، صفحه 114
در « خلاصه البلدان » آمده است : « کاشان در قدیم چندان شهریتی نداشت و قصبه و
رستاقی از توابع بلدۀ قم بود و در تواریخ مذکور است که « قاسان » نام رودخانه ای
بود که آن را به زبان فارسی کاشان می خواندند ، و الحال آن رودخانه خشک است و
به جای آن شهر بنا شده است ، بعضی دیگر گفته اند که « قاسان » نام شطی بوده که
به فارسی « کاس رود » می خواندند . بعد از آنکه آب شط شروع به خشکی نمود .
اول موضوع قریه ، « بطریده » که الحال به « بدریه » مشهور است ، ظاهر شد .
آنجا بلند ترین موضع آن رود بود و بعد از ان موضع ، قریۀ « درام » ظاهر شد .
بعضی گفته اند آن را « قاسان اکبر » بنا نهاد و به نام خود خواند . » 1
« مقدسی » ، کاان را شهری نامور و کهنسال در مرکز کویر می داند و می گوید :
« پیرامون آن کشتزارهای آباد و کاریزها فراوان دارد . در ساختن قمقمه ماهرند و
در آنجا نوعی ، « طلخون » ( ترخون ) دیدم که مانندش ندیده بودم . مرکز هلوی
خوب است . عقربهای شگفت انگیز دارد . شنیدم که « ابوموسی اشعری » هنگامی
که از گشودن شهر در ماند ، گژدمهای زهرآگین از « نصیبین » درکوزه ها بیاورد
وبه درون دژپرتاب همی کرد تا مدافعان ازآن بجستند وشهرخود تسلیم دشمن کردند. »2
لازم به تذکر است که در زمان قدیم ، برای تصرّف شهرها دست به هرحیله ای می زدند
ولی بنده مطلبی را که « مقدسی » درباره کژدمهای زهرآگین « نصیبین » ذکر کرده
است ، در هیچ مأخذ دیگری ندیده ام .
در « تقویم البلدان » به نقل از « العزیزی » نوشته شده است : « قاشان شهری است پر
نعمت در وسط بلاد « جبل » . 3 خراجش به خراج قم افزوده شود . » 4 و به نقل از
« اللباب » کفته شده است : « کاشان شهری است نزدیک قم و مردمانش شیعی هستند .
جماعتی از علما به آن منسوبند . 5 »
« حمد الله مستوفی » درقرن هشتم هجری از جمله کسانی است که بنای شهر را به
« زبیده خاتون » منکوحۀ * « هارون الرشید » نسبت می دهد و می گوید : « بر
ظاهر آن قلعه ای گلین است که آن را « فین » خوانند . هوایش گرمسیر و آبش از
کاریز « فین » و رودی است که از « قهرود » و « نیاسر» آید . به زمستان هوای
آنجا سرد می شود و مانند ساوه ، یخ آب در چاه بندند تا به هنگام گرما باز دهد . » 1
معلوم می شود که این کار یخ آب بستن درچاهها ، درآن زمان مخصوصاً درمناطق
کویری معمول و متداول بوده است . « حمد الله مستوفی » اضافه می کند :
« از میوه هایش خربوزه و انگور است .
مردم آنجا شیعۀ اثنی عشری و اکثرشان حکیم وضع و لطیف طبع هستند . در آنجا ،
جهّال * و بطّال * کمتر باشند . از حشرات ، عقرب در آنجا بسیار بود و قتال * باشد
و گویند غریب را کمتر زخم زند . » 2
اکنون که سخن از عقرب کاشان به میان آمد ، بیتی از« قطران تبریزی » دراین باره
نقل می کنیم :
ولی * را گنج بی رنجی ، عدو * را رنج بی گنجی
یکی را کژدم کاشان ، یکی را زر کاشانی
در نیمۀ دوم قرن نهم و نیمۀ قرن دهم هجری ، پارچه های ابریشمی کاشان شهرت بسیار
داشت و شهر نیز پر جمعیّت بود . پارچه ابریشمی و نخی چندان فراوان به دست می آمد
که در یک روز هر کسی می توانست از این پارچه ها تا ارزش ده هزار دوکات فراهم
کند . پیرامون شهر نزدیک سه میل و دارای حصار و حومه ای زیبا و وسیع بود . 3
امّا متأسفانه در نیمۀ دوم قرن دهم ( 982 ه . ق ) شهر کاشان و روستای « فین » دچار
زلزلۀ ویران کننده ای شدند و خانه ها و بازار شهر خراب گشت . در این زلزله ، بیشتر
قریۀ « فین » دچار خرابی شد ، ولی زلزله ای که در سال 1192 ه . ق در شهر کاشان
اتفاق افتاد ، بسیار شدیدتر و ویران کننده تر بود . به طوری که « صباحی بیدگلی »
می گوید :
کوچه و بازار آن شد آنچنان ویران که کس
فرق نتوانست کردن این کدام است ، آن کدام
ولی پس از مدّتی بازار کاشان را دوباره ساختند و در زمان « کریمخان » ، خندقی به
1)
2)
3)
دور شهر کشیدند . 1
از زمانهای قدیم ، قالی و قالیچه و دستمالهای ابریشمین و انواع مخمل و زری
دوزی کاشان مشهور بوده است .
در « ظرایف و طرایف » آمده است : « مس سرخ ، پارچه ، سفالینه ، جوزقند ،
زر، کژدم ، قمقمه ، قالی و خربوزۀ کاشانی شهرت دارد . » 2
« شاردن » سیّاح و بازرگان فرانسوی در دوره صفویه دربارۀ کاشان می نویسد :
« شهر کاشان در دشت وسیعی قرار دارد که درازای آن یک فرسنگ و و پهنایش
ربع فرسنگ است . باروی شهر ، دیوار مضاعفی دارد که مجهّز به برجهای
قدیمی می باشد . پنج دروازه دارد به نامهای دروازۀ دولت ، دروازۀ فین ،
دروازۀ قصر ملک ، دروازۀ قم و دروازۀ اصفهان . » 3
« شاردن » در جایی دیگر گفته است : « در هیچیک از شهرهای ایران ،
مصنوعات و منسوجات مخمل و حریر و تافته و ابریشم و قطعات سیم بفت و
زربفت و زریهای ساده و گلدار و ابریشمی بیشتر از کاشان و حومه تهیّه
نمی گردد.
تنها در یکی از نقاط حومۀ شهر ، هزار کارگر ابریشم بافت کار می کنند . این
آبادی « اران * » نام دارد . در فاصلۀ دو فرسخی شهر واقع ، و از دور همچون
شهر زیبایی جلوه گراست . دوهزار باب خانه و باغچه و ششصد باغ زیبا دارد. »4
« توماس هربرت » در سال 1628 میلادی 5 دربارۀ کاشان چنین اضحار نظر
می کند : « کاشان را از حیث عظمت و ثروت و زیبایی حقاً می توان دومین شهر
ایران نامید .6
سکنۀ آن قریب چهار هزار خانوار می باشد . خانه ها خوب ساخته شده و داخل
بسیاری از آنها گچبری و نقاشی شده است . مساجد و امامزاده ها دارای
گنبدهای زیبا به رنگ فیروزه ای می باشد . بازار کاشان خیلی بزرگ و یکنواخت
و انباشته از انواع منسوجات ابریشمی و زری دوزی و پشمی است که از حیث
بافت و رنگ آمیزی در دنیا بی نظیر است . کاروانسرای این شهر بسیارعالی و
از تمام کاروانسراهایی که ما در ایران دیدیم ، بهتر است . »
1) تاریخ کاشان ، صفحات 469 و 497
2) ظرایف و طرایف صفحه 533
3) تاریخ اجتماعی ایران ، مرتضی راوندی ، جلد پنجم ، صفحات 337 و 338 به نقل از سیاحتنامۀ شاردن .
4) تاریخ اجتماعی ایران . مرتضی راوندی ، جلد پنجم ، صفحۀ 395
5) دورۀ شاه عباس اوّل .
6) دراینکه کاشان دردورۀ صفویه یکی ازشهرهای آباد ایران بود ، حرقی نیست ،امّا « توماس هربرت »
درتوصیف این شهرغلونموده است .
گرچه هوای کاشان درتابستان گرم و خشک است و میزان بارندگی آن بسیار کم
است ، امّا در کوهپایه هایی که درغرب و جنوب کاشان قراردارند ، چشمه سارهای
پر آبی دیده می شود که یکی از آنها ، چشمۀ « فین » است . این چشمه در دامنۀ
کوه « دندانه » و « هفت کتل » ظاهر می شود و علاوه بر اینکه « فین علیا »
و « فین سفلی » به وسیلۀ آب آن مشروب می گردد ، روستاهای حومۀ کاشان نیز
از آب این چشمه استفاده می کنند . « فین » روستایی بسیار قدیمی است که تقریباً
در شش کیلومتری جنوب غربی شهرکاشان قرار دارد و باغ زیبای آن مشهوراست .
همان باغی که در آن « امیر کبیر» صدر اعظم لایق ایران ، در دورۀ قاجاریۀ به
دست جلّادان « ناصرالدین شاه » به قتل رسید . از دیگر چشمه سارهای اطراف
کاشان ، چشمه سار « جوره بزرگ » و « جورۀ کوچک » است که از فراز
کوههای « قمصر » می جوشد و سپس به یکدیگر می پیوندد و به راه خود ادامه
می دهد تا وارد « قمصر» می شود . نصف آب آن حق الشرب اهالی قمصر است
و نصف دیگرش تا هوالی بند « قمصررود » جریان می یابد . « قمصر» دردره ای
مصفّا و زیبا در جنوب شهر کاشان قرار گرفته است و گل و گلاب آن بسیار
معروف و مشهور می باشد . از چشمه های دیگر اطراف کاشان ، چشمه « نیاسر »
و آب « راوند