تاریخچه نمونه های متعدد از آثار باقی مانده در مناطق مختلف جهان چگونگی استفاده از رنگ را در دوران قبل از تاریخ نشان می دهد .
آثار مربوط به دوران غار نشینی ، ار نقاشی های روی دیواره غارها ، صخره ها و سفالینه ها تا رنگهایی که برای تزئین بر پوست بدن استفاده می شد ، قدمت و کاربرد گوناگون را در تاریخ نشان می دهد .
در ایران قبل از اسلام ، رنگرزی سنتهای بسیاری داشته و رنگرزان از احترام خاصی برخوردار بوده اند .
نقوش دیواری شوش ، سربازانی را نشان می دهد که لباسهای چند رنگ به تن دارند که به نظر می رسد این نقوش به وسیله نوعی چاپ با قالب باشد .
کلافهای نخ و کاسه های کوچک خاص رنگرزی در حجاریهای تخت جمشید نیز نمونه هایی از توسعه هنر رنگرزی در ایران می باشد .
به تبع وجود دستبافتهای متنوع درایران و گسترش نساجی و قالیبافی در طول تاریخ ، رنگ و رنگ آمیزی نیز در ایران از تنوع و گسترش خاصی برخوردار بوده است .
کشف" فرش پازیریک " که رنگهای سرخ تیره ، سبز، آبی ، زرد کمرنگ و نارنجی در آن بکار رفته ، نشان از آشنایی ایرانیان با رنگرزی الیاف در دوره هخامنشی دارد .
با گسترش هنر قالیبافی در دوران بعد از اسلام ، هنر رنگرزی نیز توسعه یافت .
بی شک ، وفور و تنوع گیاهان رنگزا در نقاط مختلف ایران دراین امر نقش به سزایی داشته است .
وجود نمونه های منحصر به فرد قالیهای ایرانی در موزه های جهان شاهد این ادعاست .
از مهمترین مراکز رنگرزی ایرام می توان به فارس ، آذربایجان ، اصفهان ، خراسان ، مرکزی، کاشان ، کرمان ، یزد، لرستان ، همدان و ترکمن صحرا اشاره کرد .
رنگرزی سنتی تعریف : رنگین نمودن الیاف یا پارچه های ابریشمی ، پشمی ، کرک، و پنبه را بااستفاده از مواد طبیعی که منشا ء گیاهی یا حیوانی دارند ، با کمک روشهای قدیمی و کاملا" سنتی رنگرزی می گویند .
حد اقل تا یک قرن پیش که رنگینه های رنگینه های شیمیایی نا شناخته بودند ، الیاف مورد استفاده در نساجی بطور سنتی رنگرزی می شدند .
در کشور ما بیش از صد نوع رنگینه گیاهی به ثبت رسیده که از نظر ثبات از درجات مختلفی برخوردار است و بعضی از آنها دارای ثبات کمی بوده وبرای عوض کردن " شید " رنگهای دیگر استفاده می شوند .
رنگرزی سنتی ، با وجود تفاوتهایی که در مناطق مختلف وجود دارد ، دارای فرمول مشخصی است .
ابریشم یا پشمی که با مواد گیاهی رنگرزی می شود دارای نوعی جذابیت و زیبایی است که به مرور زمان و در اثر استفاده و قرار گرفتن در معرض نور و مواد قلیائی و ....
نه تنها از ارزش آن کاسته نمی شود بلکه به ثبات و درخشندگی آن نیز افزوده می شود .
علاوه بر این ، رنگهای سنتی ( گیاهی و حیوانی ) حاصل تجربه صدها ساله مردمان سخت کوش سرزمینی است که همواره با اقتباس از طبیعت به زندگی خود رنگ بخشیده اند ، به این سبب از ارزش معنوی و مادی بسیاری برخوردار هستند .
بطورکلی رنگرزی با سه دسته رنگ انجام می شود : 1- رنگ های گیاهی 2- رنگ های حیوانی 3- رنگ های شیمیایی رنگهای گیاهی دسته ای از گیاهان دارای رنگینه ها یی با ثبات عالی و متوسط هستند و در رنگرزی سنتی نقش موثری دارند .
روناس – اسپرک- نیل ( ثمل )- گل بابونه – برگ انگور عسگری – چغندر- پوست پیاز-سرخس عقابی – برگ درخت توت – وسمه- گل رنگ- گل جعفری – برگ انجیر- گندل- غوز پنبه- خون سیاوش –پوست انار – بلوط- پوست گردو- هلیله – سماق – بنه ( پسته وحشی ) – اکالیپتوس- گزنه- گنیما – شوند ( پلم ) – لرگ – زعفران – تیره سرخاب – خوشک ( مردال آغاجی یا تور بیت ) – جا شیر ( کما یا شوید و مشی ) – هون – از گیا هانی هستند که در ایران یافت شده و از رنگینه های آنها در رنگرزی استفاده می شده است .
- روناس : ماده رنگزای روناس در ریشه آن قرار گرفته است .
با کم و زیاد کردن در صد و تغییر دندانه ، از این ماده هم رنگهای قرمز بدست می آید و دارای نامهای دیگری مانند " مدر " ، " کرایه " و "گارانس" می باشد .
- اسپرک ( ورث ) : گیاهی است که در تمام نقاط ایران یافت می شود .
با رنگینه آ ن انواع رنگهای زرد بدست می آید مثل طلایی ، زرد ، زرد طلایی ، زرد کدر و شفاف .
- نیل : برای تهیه انواع رنگهای آبی و سرمه ای استفاده می شود .
گاهی نیل را در جاشیر ، همراه با دندانه زاج می جو شانند و رنگ سبز می گیرند و با افزودن روناس به آ ن رنگ بنفش می سازنند .
از وسمه نیز رنگ آبی بدست می آید .
- پوست انار : مانند اسپرک رنگ زرد تولید می کند ولی ثبات آنرا ندارد .
از گل زعفران ، برگ مو ( در اراک و مناطق مرکزی ایران ) ، جاشیر یا کما ( در فارس ) و گندل ( در لرستان و کردستان و دیگر منااطق غربی ) نیز رنگ زرد و نارنجی بدست می آید .
- پوست گردو : انواع رنگینه های قهوه ای روشن تا مشکی و خاکستری تولید می کند .
تنوع این رنگها بستگی به استفاده از دانه ها و مواد کمکی افزوده شده دارد .
از گیاه سماق نیزبرای تهیه رنگهای قهوه ای استفاده زیادی می شود .
- جفت : جفت پوسته بین مغز و پوست میوه بلوط است که از آن رنگ بژ بدست می آ ید .
رنگهای حیوانی قرمز دانه بهترین ماده رنگزای که از حشره ای به همین نام تهیه می شود .
این حشره که به شکل نخودی فشرده است و به علت شباهت به آ ن کفش دوز می گو یند ، اغلب بر روی درختان بلوط ، سرو ، کاج و کاکتوس زندگی می کنند.
در آسیا ، اروپا ، آفریقا و آ مریکای جنوبی فراوان است .
قرمز دانه را خشک کرده و بصورت پودر در آب و اسیدهای معدنی حل می کنند .
حاصل ، رنگ قرمز خوبی است که اگر بجای اسید از ماده ای قلیایی استفاده شود رنگ بنفش بدست می آید و از ترکیب با رنگهای گیاهی ، انواع شید های رنگی تولید میکند .
معروفترین قرمز دانه ها قرمز دانه نپال و کاسیل ( مکزیک ) است .
نام علمی این رنگ " اسید کار منیک " است .
انواع قرمز دانه عباتند از : قرمز دانه هندی – لهستانی – مکزیکی – ارمنی – کرم ورمیلو .
برای دندانه قرمز دانه از آ ب زرشک ، قا را و درد آب انگور استفاده می کنند .
رنگهای شیمیایی پیشرفتهای صنعتی و تغییرنظام تولید ، همینطور مشکلات درتهیه و گاه مقرون به صرفه نبودن رنگهای گیاهی و حیوانی ، محققان را بر آ ن داشت تا دست به تهیه ترکیبات جدیدی از مواد شیمیایی و تولید رنگ از آ نها بزنند .
اولین رنگ مصنوعی " آ نی لین زرد " بود که در قرن 18 میلادی ساخته شد .
رنگهای شیمیایی مورد استفتده در رنگرزی شامل سه گروه هستند : - رنگهای اسیدی : شامل رنگهای اسیدی قوی ، میلینیگ و سوپر میلینیگ می باشد .
- رنگهای پره متالیزه ( متالیک ) : به واسطه وجود کمپلکس فلزی در داخل مولکول رنگ ، ثبات خوبی در برابر شستشو و نور از خود نشان می دهند .
این رنگها به نوبه خود دارای انواع : پرمتالیزه نوع ( 1) – پرمتالیزه نوع (2) – راکتیو پرمتالیزه – می باشند .
- رنگهای دندانه ای : کاربرد شان مثل رنگهای طبیعی است .
چون این رنگها با دندانه کروم به ثبات ممکن می رسند .
به همین علت به آنها رنگهای کرومی نیز می گویند .
- رنگهای خمی : به جز نیل شیمیایی ، استفاده از این رنگها چندان مناسب نیست .
زیرا علی رغم ثبات خوبشان ، با عدم توجه به نکات کاربردی آنها ، باعث پوسیدگی الیاف خواهند شد .
- رنگها ی راکتیو : جدیدترین نوع رنگهای عرضه شده به بازار هستند .
بیشتر برای رنگرزی الیاف سلولزی بکار می روند و برای پشم کمتر بکار برده می شود .
- رنگهای مستقیم : دارای ثبات ضعیفی هستند .
- رنگهای گوگردی :رنگهایی هستند که از ترکیبات عالی با سولفیت سدیم ( Na2s ) حاصل می شوند .
باید دانست که هر رنگی را که گوگرد داشته باشد ، گوگردی نمی نامند .
رنگرزی گیاهی - دندانه کردن : در رنگرزی گیاهی ، قبل از شروع عملیات لازم است یزخی مواد کمکی به حمام رنگ اضافه گردد که وظیفه افزایش واکنش بین الیاف و ماده رنگزا ، تثبیت و بدست آ وردن شید مطلوب و یکنواخت و رمق کشی ( روشهای افزایش قدرت جذب رنگ توسط الیاف) بر روی الیاف می باشد .
به این روش دندانه کردن می گویند .
دندانه کردن اصطلاحی است که در حرفه مسگری برای اتصال دو قطعه مس در ساخت پاتیل بکار می رفت .
همجواری حرفه مسگری و رنگرزی باعث وجود واژه های مشترک بین این دو شده است .
در رنگرزی به سه طریق دندانه می کنند : 1- اول رنگرزی ، سپس دندانه کردن 2- اول دندانه سپس رنگرزی 3- عمل دندانه و رنگرزی توام ( این روش بیشتر کاربرد دارد ) .
در این روش کلافها را در حمام محتوای دندانه ، رنگینه و مواد کمکی ریخته و یک روز بعد برای شستشو بیرون می آ ورند .
دندانه ها شامل : زاج سفید ، زاج سبز، کات کبود ، بیکرومات پتاسیم می باشند .
با مقادیر مختلف هر یک از رنگینه ها می توان رنگهای روشن و سیر را بدست آ ورد .
ایجاد شید های متفاوت از رنگینه های گیاهی به منطقه و زمان کشت گیاه ، طرز آ ماده کردن و تهیه پودر آن ، افزودن برخی مواد شیمیایی در حین شستشو و در صد خلوص دندانه ها نیز دارد .
پس از دندانه کردن و شستشوی الیاف ، آنها را خشک می کنند .
برای سهولت و سرعت در عمل خشک کردن می توان از دستگاه " سانتریفوژ" ( نیروی گریز از مرکز ) استفاده کرد .
ابزار و مواد مورد نیاز در رنگرزی 1- ظرف یا حمامی که عملیات رنگرزی و دندانه کردن در آن صورت می گیرد و باید از جنس ضد زنگ و مقاوم در برابر حرارت باشد .
معمولا از ظروف استیل یا مسی استفاده می شود .
2- ترازو برای وزنه کردن رنگینه ها و الیاف 3- ترمو متر برای اندازه دمای حمام رنگرزی 4- همزن که معمولا از جنس چوب است و برای هم زدن الیاف در حمام رنگرزی بکار می رود.
5- ظروف شیشه ای مدرج مانند بشر و...
برای اندازه گیری و برداشتن اسیدها و قلیاها .
6- بیلچه برای برداشتن مواد 7- نمکها ی فلزات مانند زاج سفید ، زاج سبز ، بی کرومتها ، کات کبود و ...
8- مواد قلیایی مانند سود و آمونیاک و ....
9- اسیدها ، مانند اسید تارتارات ، اسید لاکتیک ، پتاس و اسیدهای آ لی مانند اسید اگزالیک ، اسید استیک ، اسید سیتریک ، همچنین ممکن است از اسید سولفوریک رقیق و سولفات آلو مینییوم نیز استفاده شود .
در گذشته بجای اسید لاکتیک از " دوغ " استفاده می شد .
10- آب که به دلیل استفاده مداوم در رنگرزی ، باید از شرایط و خواص لازم برخوردار باشد.
مراحل رنگرزی 1- خیساندن کلاف : کلاف پشمی یا ابریشمی را در حمام یا پاتیل آب گرم ( 30تا40 درجه ) برای 2ساعت خیس می کنند ، سپس آب کلاف را گرفته و در آب 30 تا 35 درجه همراه با مقدار کافی پاک کننده می شویند .
پس از آن مجددا آبگیری کرده و با آب معمولی می شویند و پس از مرحله آبگیری خشک می کنند .
2- دندانه کردن پشم : ظرف حمامرا گرم کرده و در آن آب می ریزند و در دمای 70درجه سانتی گراد دندانه را اضافه کرده ، بعد از 20 دقیقه کلاف شسته شده و نمدار را داخل حمام کرده و یک ساعت با دمای 80 درجه سانتی گراد ( برای ابریشم 70 درجه سانتی گراد ) قرار می دهند .
قابل ذکر است که زمان لازم برای دندانه های مختلف ، متفاوت است .
مثلا" دندانه کردن با زاج سیاه وقت کمتری لازم دارد .
3- رنگرزی : حمام رنگ را آ ماده کرده و کلافهای شسته و دندانه شده را به حمام رنگ وارد می کنند .
دمای حمام را به تدریج به جوش رسانده و بمدت یک ساعت کلافها در